enflasyon emeklilik ötv döviz akp chp mhp
DOLAR
8,6580
EURO
10,1795
ALTIN
488,66
BIST
1.419
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul
Az Bulutlu
29°C
İstanbul
29°C
Az Bulutlu
Pazar Sağanak Yağışlı
26°C
Pazartesi Parçalı Bulutlu
31°C
Salı Gök Gürültülü
26°C
Çarşamba Parçalı Bulutlu
25°C

Gerilimin nörobiyolojisi

ÖZET Bu küçük incelemede McEwen’ın (2007) çalışmasında detaylandırılan gerilimin nörobiyolojik düzenekleri üzerinde durulmuştur. Allostatis ve …

Gerilimin nörobiyolojisi
19.04.2021 10:06
0
A+
A-

ÖZET

Bu küçük incelemede McEwen’ın (2007) çalışmasında detaylandırılan gerilimin nörobiyolojik düzenekleri üzerinde durulmuştur. Allostatis ve özdenge kavramları merkeze konularak gerilimin nasıl ortaya çıktığı ve gerilim cevabını oluşturan nörokimyasal faktörlerin etkileşimleri tartışılmıştır. Bu tartışmisima hayvan deneylerinin bulgularının hem insanların gündelik hayatlarıyla hem de beşerler üzerinde yapılan çalışmalarla olan bağlantısı detaylıca işlenmiştir. Bu tartışma gerilimin insan sıhhati üzerindeki olumlu ve olumsuz tesirlerini de mevzu almıştır. Tartışma sonucunda gerilim sisteminde oluşan dengesizliklerin erken mevt, hipertansiyon, anksiyete bozukluğu, yeme bozuklukları ve depresyon üzere hastalıklara neden olduğu gösterilmiştir. Son olarak gerilimin yarattığı bu yıkıcı etkiyi engellemenin ve bu tesir sonucunda oluşan olumsuz semptomları azaltmanın formülleri tartışılmıştır.

GİRİŞ

Gerilimin Temel Düzenekleri

Gerilim günlük hayatta karşımıza olumsuz bir manada çıksa da literatürde düzgün ve makus gerilim olmak üzere ikiye ayrılmaktisimır. Güzel gerilim genelde kısa periyodik ve güçlü bir işi başarmaya yönelik davranırken yaşisimığmız stresken; berbat gerilim uzun müddetli, duygusal olarak yıpratıcı ve kişinin üstünde denetimi olmisimığı gerilim çeşidi olarak anılmaktisimır. Gerilim karşılığının en kıymetli belirteci otonomik hudut sistemi ve hipotalamus-hipofiz-isimrenal (HPA) aksının aktive olmasıdır (McEwen, 2007). Bu iki sistem, doğisima, avcı hayvanlar ve doğal afetler üzere ölümcül tehditlere cevap olarak aktive olmaktisimır. Günümüzde çağdaş beşerler bu üzere ölümcül tehditlerle karşı karşıya gelmese dahi, gerilim, bilhassa kent insanlarının hayatlarının bir kesimidir. Bunun sebebi ise az evvel bahsedilen düzeneklerin hala insan beyninde merkezi rolleri olmasıdır; fbüyükt bu sistemlerin evrimine sebep olan tehditlerle kent hayatında karşılaşılmamasıdır. Çağdaş insanların hayatlarındaki bu değişim evrimsel süreçte ölüm-kalım problemi olarak karşımıza çıkan hadiseların yerini ömür uzunluğu girilen imtihanlara, ses kirliliğine, ekonomik sorunlara, toplumsal dışlanmaya ve kişiler-arası çatışma üzere faktörlere vermesine sebep olmuştur (Sapolsky, 2017). Dhadiseısıyla kent hayatı, anlık ölümcül tehditleri işlemlemek üzere evrimleşmiş bu düzeneklerin doğisimakinden daha sık aktive etmektedir.

Gerilime sebep olan hasar verici ve gözetici faktörleri anlamaya yönelik çalışmalar allostatis ve allostseri yük yahut çok yük (ing. allostatic overloisim) tabirlerinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Allostatis, gerilim yaratıcı bir durum karşısında özdengenin (ing. homoestasis) korunması için gerilim hormonu salgılanması üzere süreçlerin ortaya çıkmasını tanımlarken; allostseri çok yük bedende allostatis kaynaklı oluşan hasarları tanımlamaktisimır (McEwen, 2007). Bu hasarlar bilhassa gerilim hormonu üretiminin durmaması üzere allostseri süreçlerdeki bozukluklar sonucunda meydana gelir. Fbüyükt gerilimin sebep olduğu bozukluklar sisimece bahsedilen otonomik hudut sistemi ve HPA aksıyla hudutlu kalmamaktisimır. Şahısların yaşisimığı gerilimli hadiselar hipotalamus aracılığıyla tüm kortekste temsillere sahip olmakta; dikkat ve karar verme üzere yüksek-seviye bilişsel aktivitelerin gerçekleştiği frontal alanda dahi hasarlara sebep olabilmektedir (McEwen, 2007). Bu durum erken hayatta gerçekleşen (ing. early life experience) stresli-travmseri hadiseların şahısların ömürleri uzunluğu gerilim bozukluğu ile mücisimele etmelerine sebep olmakta ve birebir vakitte şahıslarda bilişsel işlevlerin bozulmasına yol açmaktisimır (Brunson vd., 2005).

Yaşlanma ve gerilim ortasındaki bağlantıyı inceleyen araştırmacılar weathering hypothesis’i(tr. yıpranma hipotezi) ortaya atmıştır (McEwen, 2007; Sapolsky, 2017). Bu hipotez ile araştırmacılar yaşanan gerilimli hadiseların yaşlanmayı hızlandırdığını öne sürmüştür. Örneğin, Gerlach ve McEwen (1972) isimrenal steroidleri anısal, uzamsal ve bağlamsal hafızanın işlendiği hipokampal oluşumda gözlemlemiştir. Bu müşahede gerilim cevabı sonucunda ortaya çıkan faktörlerin hafızanın depolandığı ve işlemlendiği beyin alanına tesir ettiğini göstermiştir. Hipokampüs, HPA aksının gerilim cevabını sonlandırmisima rol almaktisimır ve hipokampüs hasarlarının bu sonlandırma misyonunda bozukluklarının yanı sıra daha uzun HPA aksı cevaplarına sebep olduğu bilinmektedir (Herrman & Cullinan, 1997; McEwen 2007’den aktarılmıştır). Bu da yaşlanma ve gerilimde glutocorticoid cascisime (tr. glutokortikoid kaskat) hipotezinin ortaya atılmasına sebep olmuştur (Sapolsky, Krey & McEwen, 1986). Bu hipotez yaşlanmayla birlikte isimrenal kortekste salgılanan glutokortikoid hormonunun bu salgılama sürecini durduran beyin bölgelerinde vakitle biriken hasarlara sebep olduğunu ve bu hasarın ileri yaşla birlikte salgılama durdurma sürecinde bozukluklar ortaya çıkardığını öne sürmektedir (Şekil 1). Araştırmacılar 1986’daki sıçan çalışmalarında bulguların primat ve insanlardaki geçerliliğini şimdi göstermemişken sonraki çalışmalarında hipotezin geçerli olduğu gösterilmiştir (Sapolsky, Krey & McEwen, 1986; McEwen, 2007). Benzeri formda Lupien vd. (1998; McEwen (2007)’den aktarılmıştır) salyisimaki kortizol düzeyiyle hipokampüs hacminde düşüşü yordamış ve bunu hipokampüsle albüyüklı bellek vazifelerindeki performans düşüklüğüyle ilişkilendirilmiştir. Alışılmış ki beyin kompleks bir sistemdir ve glutokortikoit ölçüsü ve salınımını etkileyen birçok faktör bulunmaktisimır. Bu faktörlerden bir tanesi de 11-Hidroksisteroid Dehidrogenaz-1 (11-HSD1) enzimidir. Bu enzim deaktive edilmiş 11-dehidrokortikosteron’u tekrar aktive edip bunu kortikosterona, kortizonu da kortizole çevirir. Öbür bir deyişle, beyinde 11-HSD1 ölçüsünün artması gerilim karşılığına sebep olan inaktif misimdeleri tekrar aktive etmekte ve gerilim cevabına sebep olmaktisimır (McEwen, 2007). Yau vd. (2001) genetik olarak 11-HSD1’nin silindiği sıçanlarda yaşlanmayla albüyüklı bilişsel işlev bozulmasının doğal fenotip sıçanlara nazaran daha az olduğunu göstermiştir.

Gerilimin nörobiyolojisi

Biçim 1. Bir saatlik immobilizasyon gerilimi sonrasında genç (düz siyah çizgi) ve yaşlı (çizgili çizgi) sıçanların 4 saatlik güzelleşme dönemi. Genç sıçanlardaki kortikosteron düzeyi gerilim hadiseından 2 saat sonra olağan düzeye geri dönerken yaşlı sıçanlarda bu olağana dönüş 4 saatlik dönemde gözlemlenmemiştir (Burisiman aktarılmıştır: Sapolsky R., Krey L., & McEwen B.S. (1986). The neuroendocrinology of stress and aging: the glucocorticoid cascisime hypothesis. Endocrine Reviews, 7, 284–301).

Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantıları ve Gerilim

Şimdiye kisimar nörobiyolojik temellerini tartıştığımız faktörlerin yanı sıra kişinin ya da hayvanın tecrübeleri de gerilimin sebep olduğu yaşlanmaya katkı sağlamaktisimır (McEwen, 2007). İş, okul ya da romantik ilgide yaşanan olumlu ve olumsuz hadiselar şahısların hadiselara yansılarını olumsuz yahut olumlu tarafta etkileyebilir. Örneğin romantik ilgide ihanete uğrayan bireylerin sonraki bağlarındaki hali bu tecrübelerine nazaran şekillenecektir. Erken yaşta gerçekleşen tecrübeler bu şekillenmeyi daha önemli biçimde etkilemektedir (McEwen, 2007). Felitti vd. (1998) çocukluk çağı olumsuz yaşantılarını (ing. isimverse childhood experiences) erken mevt ve hipertansiyon üzere risk faktörleriyle ilişkilendirmiştir. Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) yapılan bu çalışmaya katılan 9508 kişinin %52.1’i çalışmisima tanımlanan olumsuz yaşantılardan birini deneyimlediğini belirtmiştir. Çocukluk çağı olumsuz yaşantıları (ÇÇOY) kategorilerinden 4 yahut daha fazlasını deneyimleyen bireylerin uyuşturucu kullanımı, intihar teşebbüsü ve depresyon tanısı almaları üzere değerli risk faktörlerinden birine yönelmeleri ihtimalinin 4’le 12 kat ortasında yükseldiğini raporlamıştır. Bu çalışmalar, erken yaşta gerilim düzeneğinde oluşan dengesizliğin birçok ölümcül risk faktörüyle ilgisini göstermektedir.

ABD’de psikiyatrik tedavi gören hastaların neredeyse hepsinin çocukken istismara uğrisimığı bilinmektedir (Kaufman, 1999). Bu çocukların yetişkinlikte sağlıklı çocuklara nazaran travma sonrası gerilim bozukluğuna sahip olmalarının riski daha yüksektir. Evvelki kısımda tartışılan nörobiyolojik etkenlerle temaslı olan bir bulgu da Kaufman’ın (1999) bu raporunda belirtilmiştir. De Bellis ve Putnam’dan (1994) aktarılana nazaran istismara uğramış çocukların idrarında istismara uğramamış çocuklara kıyasla daha yüksek düzeyde kortizol bulunmuştur. Bu da evvelce bahsettiğimiz HPA aksının istismara uğramış çocuklarda daha etkin olduğunu ve gerilim cevabını ketleme fonksiyonunun bozulduğunu göstermektedir. Bu bulgular istismara uğramış çocukların, sağlıklı şahıslarca olağan algılanan hadiseları tehdit olarak algılamalarıyla albüyüklandırarak da açıklanabilmektedir. Bununla paralel olarak, yavru sıçanlarda yapılan çalışmalar annelerinin bakımındaki aksamaların önemli ruhsal tesirleri olduğunu göstermiştir (McEwen, 2007). Örneğin anne bakımında eksiklik olan yavruların daha erken öldükleri ve daha erken bilişsel düşüş yaşisimıkları gösterilmiştir. Bunun yanı sıra anne bakımında eksiklik olan sıçanlarda keşifçi davranışın azaldığı da gözlemlenmiştir (McEwen, 2007). Yeterli anne bakımına sahip olan yavruların neophilic yani keşifçi davranışa yatkın olduğu ortaya çıkmıştır (Cavigelli & McClintock, 2003). Bunun tersine anne bakımı eksik olan yavrularınsa neophobic yani yenilikten korkan sıçanlar oldukları gösterilmiştir. Neophobic sıçanların HPA aksının daha hassas olduğu ve yeni durumları keşif davranışlarının azaldığı gösterilmiştir (McEwen, 2007). Bir çalışmisima yavru sıçanları dehşet koşullaması prosedürü kullanılarak koku ve elektrik şoku ilgisi öğretilmiş ve koku ortaya çıktığında sıçanların kortikosteron düzeylerinin yükselmesi sağlanmıştır (Sullivan ve ark., 2000). Bu çalışmanın devamında ise yavru sıçanların anneleri yanlarına bırusmış ve tekrar koku uyaranı verilmiştir. Anneleri yanında olan sıçanların HPA aksının ketlendiği ve gerilim karşılığının ortaya çıkmisimığı görülmüştür. Bu da annenin varlığının gerilimi azalttığına yönelik bir ispat göstermiştir.

Buraya kisimar tartışılan gerilim yaratıcı faktörlerin hem kısa müddetli hem de kronik tesirleri vardır. Örneğin mutfakta görülen bir hamam böceği o anda gerilim karşılığı yaratıp kalp atışını ve kan basıncını yükseltir. Bu karşılık bir mühlet sonra isimapte olur ve bu yansıların uzun müddet boyunca ortisima kalmasını maniler. Fbüyükt gerilim karşılığının kronik olarak ortaya çıkması kan basıncı ve kalp atışının daima olarak yükselterek ve bu durum vakitle emboli üzere patofizyolojik sonuçlara sebep olur (McEwen, 2007).

Bu noktisima bu yazının başında değinilen allostasis ve özdenge kavramlarına geri dönmekteyiz. Az evvel bahsedilen akut ve kronik gerilim reaksiyonlarının asıl ortaya çıkaran organizmanın savunma sistemidir. Fbüyükt gerilim yaratan hadiselardaki belirsizlikler, bilhassa insanların karmaşık toplumsal dünyasındaki belirsizlikler, bu muhafaza düzeneğinin istikrarını bozmaktisimır. Bu istikrar bozulması durumu az evvel bahsedilen hayvan çalışmalarında da görülmektedir. Laboratuar hayvanları ağır derecede gerilim cevabı ortaya çıkaracak hadiselara uzun mühletler maruz bırusdığında gerilim düzeneğinin öz istikrara dönmesi güçleşmektedir. Bu deneysel durum insan ve gerilim münasebetinin laboratuarda çalışılmasına imkan sağlamıştır. Bahsedilen çalışmaların hepsinde allostatisin olağandan daha yükseğe çıktığı görülmektedir. Kişi ya da hayvanın hayatında o an için denetim edebileceği ya da anlamlandırabileceği düzeyden çok daha yüksek şiddetteki gerilim yaratıcı hadiseların, beyindeki sistemlerin dengeyi geri sağlayabilmek için gereken ters aksiyonların olağandan yüksek biçimde gerçekleştirmesine sebep olduğu görülmektedir. HPA aksına tesir eden bu allostseri faktörlerin ise uzun müddetli durumlarda gerilim regülasyonunun gerçekleştiği hipokampüs ve frontal korteks üzere alanlarda hasara sebep olduğu görülmekteydi.

Uyku ve Gerilim

Bu duruma bir örnek de gerilimin yarattığı uykusuzluk durumudur (McEwen, 2007). Düşük uyku kalitesinin ve uykusuzluğun yarattığı gerilim cevabının giderilmesi için allostatis proinflamatuar sitokin üretimine yol açar. Fbüyükt uykusuzluğun ve düşük kaliteli uykunun en yaygın sebeplerinden biri de gerilimin kendisidir. Gerilimin yarattığı bu uykusuzluk durumunun sonucu olarak ortaya çıkan allostseri yük de sıhhat açısından ziyanlı durumlara yol açmaktisimır. Dhadiseısıyla uykusuzluk kaynaklı gerilimin ketlenmesi için ortaya çıkan karşılık, yeniden gerilimin artmasına sebep olmaktisimır. Bunun sebebi ise beynin, hem bahsedilen tüm bu süreçleri yöneten sistem olması hem de tıpkı vakitte bu sistemlerin ürettiği durumlardan etkilenen bir öğe olmasıdır. Beyinde nöroendokrin, bağışıklık ve otonom sistemlerin regülasyonu sağlandığından beyindeki gerilim kaynaklı değişimler sıhhate yönelik birçok farklı tesirin ortaya çıkmasına sebep olmaktisimır (McEwen, 2007). Örneğin uyku saatini 4 saate düşürmek şahıslarda kan basıncının artmasına, akşamları kortizol ve insülün düzeylerinin yükselmesine ve iştahın artmasına sebep olmaktisimır (Leproult vd., 1997). Benzeri biçimde sisimece gecede 6 saatlik uyku kısıtlaması uygulanan bir deneyde ise bireylerin psikomotor uyanıklık misyonunda performanslarının düştüğü görülmüştür. Daha evvel de bahsedildiği üzere allostseri yükün bellek, seçici dikkat ve yönetici denetim işlevlerde rol oynayan hipokampüs ve frontal kortekste hasara sebep olduğu hayvan çalışmalarında gösterilmiştir (McEwen & Chattarji, 2004). Misal biçimde allostseri yükün anksiyete ve agresyonda rol oynayan amigdalisima hipertrofiye sebep olduğu da çalışmisima belirtilmiştir.

Uykusuzluğun sıçan beyninde hipokampal nöronların çoğalmasını engellediği gözlemlenmiştir (Hairston vd., 2005). Bunun sebebinin uykusuzluğun yarattığı gerilim karşılığı olduğu sonraki çalışmalarda da desteklenmiştir. Örneğin bir çalışmisima uykusuz bırusan sıçanlarda uzamsal öğrenme sonucunda olağanda ortaya çıkan hipokampal nöronların oluşmisimığı görülmüştür (Roman vd., 2005). Uykusuzluğun öteki bir tesirinin de beyindeki glikojen ölçüsünü azaltmak olduğu gösterilmiştir (Kong vd., 2002). Bu çalışmisima uykusuz bırusan sıçanların beynindeki glikojen ölçüsünün %40 azaldığı gösterilmiştir. Bu beyindeki bağlantısallık işlevi için çok önemli bir bulgudur. O denli ki nöronlar ortası irtibatı sağlayan aksonların işlevi glikozun azaldığı durumlarda glikojen tarafından ikame edilmektedir. Dhadiseısıyla hem uykusuzluk hem de glikoz azlığı durumunda beynin bağlantı kapasitesi önemli halde azalacaktır. Bu türlü bir bozulmanın ise bilişsel, duygusal ve davranışsal birçok yıkıcı tesiri olacaktır (Wender ve ark., 2004). Bu çalışmalar gerilimle albüyüklı nörokimyasal beyin cevaplarının beynin yapısında ne kisimar önemli sonuçlara sebep olabileceğini göstermektedir. Örneğin ağır bir çalışma programına sahip şahısların uykusuz kalması durumunda öğrenme kabiliyetlerinde azalma olacağı laboratuarda elde edilen bu bulgularla varsayım edilebilir. O denli ki bu spesifik mevzuyu çalışan araştırmacılar bu iddiası bulgularla desteklemiştir. Bir çalışmisima hemşirelerin uyku mühletleri ile psikomotor misyon performansları ortasında negatif münasebet gösterilmiştir (Arlene ve ark., 2010).

Üstte bahsedilen çalışmalar uykusuzluğun insanlarda yarattığı kısa müddetli tesirleri bahis almaktisimır. Fbüyükt uzun vadeli uykusuzluğun hayvan deneylerinde olduğu üzere insanlarda da değerli sıhhat tesirleri vardır. Tıpkı hayvan deneylerinde gösterildiği üzere istikrarsız uyku tertibine sahip yahut olağana nazaran daha az saat uyuyan şahısların ömür müddeti beklentilerinin düşük olduğu gösterilmiştir. Bunun yanı sıra uyku kalitesindeki düşüş yahut uyku saati azlığının yüksek tansiyon, obezite ve depresyonla ilişkilendirildiği çalışmalar bulunmaktisimır. Bu yazının odağı olan gerilimin nörobiyolojik temellerini bu çalışmalarla ilişkilendirmek de epeyce khadisedır. Daha evvel bahsedildiği üzere uykusuzluk proinflamatuar sitokin üreterek bedende gerilim karşılığının oluşmasına sebep olmaktisimır. Şayet uykusuzluk yahut uyku kalitesi kısa müddet içerisinde olağana dönerse bu gerilim cevabının da özdenge süreci ile dengeleneceği varsayım edilebilir. Fbüyükt bilhassa uykusuzluğun ve gerilim cevabının ortasındaki dinamik geri besleme bu özdengeye geri dönmeyi zorlaştırmaktisimır. Gerilim sonucu uykusuz kalındığında şahısların bedeni daha da çok gerilim karşılığı vererek kaliteli ve uzun uyku ahenge mümkünlüğünü düşürmektedir. Bu da uzun visimede daha da yüksek allostseri yük olacağına işaret eder. Allostseri yükün bu uzun vadeli senaryoda daima devam ettiği düşünüldüğünde bireylerin kan basıncının ve kalp atış suratının devamlı olarak yüksek olması beklenir. Bu türlü bir durumda da hipertansiyon üzere kalp hastalıkları riskinin ortaya çıkma mümkünlüğü artacaktır. Bunun yanında proinflamatuar sitokinlerin iştah yükseltici işlevleri da vardır. Uykusuzluk sonucu artan proinflamatuar sitokinler bireylerin iştahında daima bir artışa sebep olacak ve obezite riskini arttıracaktır.

Bunun yanı sıra gerilim cevabının büyüme hormonları üzerinde tesiri olduğu da bilinmektedir. Bunun sebebi ise insülin gibisi büyüme faktörü-I’in (IBBF-I) hipokampüste reseptörleri olmasıdır. IBBF-I’in bilişsel işlevler ve his durumu regülasyonunda rol oynisimığı evvelki çalışmalarda gösterilmiştir (McEwen, 2007). Hipokampüste express edilen IBBF-I’ın akut gerilim sonucunda upregulate edildiği bilinmektedir (Ahima & Harlan, 1990). Dhadiseısıyla akut gerilimin, yani allostseri yük yaratmayan bir durumun, bu düzenek üzerinden bilişsel işlevlerde ve duygusal regülasyonda düzgünleşme sağlayacağı düşünülebilir. Fbüyükt allostseri yük yaratacak kronik gerilimin bu düzenek üzerinden rastgele bir bozulmaya sebep olup olmayacağı bilinmemektedir.

McEwen (2007) gerilimin insan hayatına tesirinin 3 ana başlık altına incelemiştir. Bunlardan birincisi gerilim ve glutokortikoitlerin insan beyninin yapısında ve his durumu bozukluklarında, besin tüketimi regülasyonunda, kronik ağrı durumlarında ve sindrim sistemindeki aktivite değişimlerine tesiri olarak tanımlanmıştır. İkinci olarak bu bağın müspet sıhhat ve düşük öz hürmete olan tesiri; üçüncü olarak da sosyoekonomik durumun beyin ve sıhhat üzerindeki tesirleri tartışılmıştır. Yazının burisiman sonraki kısmında McEwen’ın (2007) oluşturduğu bu yapı göz önüne alınarak bu üç ana başlığın üzerinde durulacak ve bu kategorilerle albüyüklı sıhhat sorunlarının önlenmesi için alınabilecek tedbirler tartışılacaktır.

Beyin Yapısı ve İşlevi

Bu incelemede kortizolün beyefendisine ve otonom sisteme tesirleri yoğunlukla hayvan deneyleri üzerinden tartışılmıştır. Anksiyete ve depresyon tanısı almış bireylerle yapılan beyin görünteleme çalışmaları bu deneyler kisimar kesin sonuçlar vermese de benzerlikler göze çarpmaktisimır. Bu beyin görünteleme çalışmalarında belirtilen tanıya sahip olan şahısların amigdala hacminin büyüdüğü gösterilmiştir (Drevets ve ark., 1997). Yapılan otopsi çalışmaları da depresyon hastalarının gliyal hücre yoğunluğunun azaldığı görülmüştür (Rajkowska, 2000). Bu da nöronlar ortası bağlantıda bozulmalar olduğuna işaret etmektedir. Bu çalışmanın ana teması olan uzun müddetli allostseri yükün HPA aksındaki tesirinin sonuçları bu bulguları açıklamaktisimır.

Yorgunluk ve Idiopathic Pain Bozuklukları

Çalışmalar allostseri yük ile albüyüklı faktörlerin artışını kronik yorgun sendromu (KYS) ile ilişkilendirmiştir. Spesifik olarak idrar kortizolünün KYS’li bireylerde düşük olduğu ve bunun yüksek proinflamatuar sitokinlerle bağlı olduğu bulunmuştur (Fries ve ark., 2005). Bunun yanı sıra anksiyete bozukluklarındakine benzeri artan beden ağrısı ve fizikî performansta düşüklükler de KYS’de raporlanmıştır. Bu bulgular HPA aksının işlevine dhadiselı yoldan tesir eden hastalıkların da gerilim bozuklukluklarında görülen semptomları ortaya çıkardığını göstermektedir.

Gerilim Bilişsel Denetim ve Besin Tüketimi

Evvelki kısımlarda uykusuzluk ve gerilimin yiyecek tüketimiyle olan bağlantısından bahsedilmişti. Bu münasebetle direk olarak alakalı olan bir dinamik de hipokampüsün iştah regülasyonunda oynisimığı roldü. Bununla paralel olarak bir çalışmisima hipokampüs lezyonunun yiyecek tüketimi regülasyonunda bozukluklara yol açtığı gösterilmiştir. Gündelik hayata dair bir bulgu olarak, bahsedilen çalışmisima lezyonun bu tesirinin beden kütlesinde artışa sebep olduğu da gösterilmiştir (Davidson ve ark., 2005).

Müspet Sıhhat, Özsaygı ve Beyin Vücut Etkileşimi

Hayata dair olumlu yaklaşım ve âlâ öz hürmet düzeyinin düşük allostatis ölçümleriyle münasebetini gösteren çalışmalar bulunmaktisimır (Seeman ve ark., 2002). Bunun yanı sıra gün içerisinde genel olarak olumlu his durumuna sahip olan iştirakçilerin kalp atış suratındaki değişkenliğin düşük olduğu da raporlanmıştır. Kalp atış suratının değişiminin gerilim cevabıyla yakından münasebeti evvelden tartışılmıştır ve bu değişkenliğin azalmasını gerilim cevabının sıklığının düşük olmasıyla ilişkilendirmek datalar göz önüne alındığında çok geçerli olacaktır. Bilakis, düşük öz hürmet ölçümleri ise gerilime alışkanlığın (ing. habituation) gerçekleşmesi beklenen durumlarda tekrarlayan gerilim cevaplarının ortaya çıkmasıyla ilişkilendirilmiştir (Kirschbaum, 1995). Düşük öz hürmet tıpkı vakitte hipokampüste %13lük hacim azalmasıyla ve yüksek kortizol düzeyleriyle ilişkilendirilmiştir. Fbüyükt bu münasebetteki kortizol yükselmesi ve hacim azalması özsaygı düşüklüğünün hem sebebi hem de sonuç olabilir (Pruessner ve ark., 2005).

Sosyoekonomik Düzey ve Sıhhat

Şahısların eğitim ve gelir düzeylerini bir çatı altında temsil eden kavrama sosyoekonomik düzey denmektedir. Batıdaki sanayi toplumlarında düşük sosyoekonomik düzeye sahip insanların hayat mühleti beklentisinin orta ve yüksek sosyoekonomik düzeydeki insanlara nazaran daha düşük olduğu gösterilmiştir (İsimler ve ark., 1993). Tıpkı çalışmisima düşük sosyoekonomik düzeye sahip bireylerin birçok farklı hastalığa ybüyüklanma mümkünlüğü başka iki kümeye kıyasla kıymetli ölçüde fazlisimır. Bunun sebebinin düşük düzeydeki insanların hayatlarındaki denetim hissinin öbür kategorilere nazaran daha düşük olduğu düşünülmektedir (Signh-Manoux ve ark., 2005). Bu yorumunun yanı sıra sosyoekonomik düzeyler ortasında kaçınılmaz olarak oluşan beslenme ve sıhhat hizmetlerinden faydalanma farkları da göz önünde bulundurulmalıdır.

Kronik Gerilimin ve Allostseri Yükün Yönetilmesi

Beyin Merkezli Müdaheleler

Beyin gerilim karşılığının en değerli merkezidir. Dhadiseısıyla beyin yapısında ve işlevinde değişikliklere sebep olacak müdaheleler gerilimle başa çıkmak için sıklıkla kullanılır. Bu müdaheleler uyku müddeti ve kalitesini, diyet değişikliklerini ve sistemli fizikî aktivite programlarını içermektedir. Psikologlar tarafından verilen konuşma terapisi ve bilişsel davranışsal terapi üzere müdaheleler de beyin merkezli müdaheleler ortasında bulunmaktisimır.

Farmakolojik Müdaheleler

Daha evvel de bahsedildiği üzere gerilimi cevabının yıkıcı tesirlerini önleyen ve hafifleten birçok farmakolojik misimde bulunmaktisimır. Bunlardan kimileri antidepresanlar, uyku ilaçları ve beta blokerlardır. Bu misimdeler beyindeki gerilim sistemlerinin işleyişini manipüle ederek şahısların semptomlarını azaltma fonksiyonu görmektedirler.Fbüyükt bu misimdeler birçok farklı düzenek üzerinde de tesir yarattığı için istenmeyen yan tesirler ortaya çıkabilmektedir (McEwen, 2007). Bunlardan biri anti-inflammatuar ilaçların yan tesiri olarak ortaya çıkan enfeksiyondur. Anti-inflammatuarlar ateşi düşürmektedir fbüyükt bedenin ateşi yükseltmesinin sebebi mikroplarla savaşmak olduğundan, ateşin düşmesi bedenin mikroplarla savaşmasını zorlaştırabilmektedir. Dhadiseısıyla enfeksiyon riski bu misimdelerin tesiri altındayken artmaktisimır (McEwen, 2007). Bundan dhadiseı farmakolojik misimdeler için reçete yazılırken burisima özetlenen literatür dikkate alınmalıdır.

Fizikî Aktivite

Fizikî aktivitenin sıhhate olumlu tesirleri toplumumuzda bilinen fbüyükt genelde uygulanmayan bir prseri bilgidir. Çeşitli alanlardaki araştırmacılar natürel ki bu bilgiyi deneyler yoluyla elde etmiştir. Örneğin genç ve yaşlı sıçanlarda fizikî aktivitenin dentat girusta nörojenez sağlisimığı gösterilmiştir (Van Praag ve ark., 2005). Dentat girustaki nörojenezin anti-depresan tesirleri olduğu da evvelki çalışmalar tarafından gösterilmiştir (Duman & Monteggia, 2006).

Toplumsal Takviye

Toplumsal dayanak, kısaca, şahıslar ortasında itimat çerçevesinde gerçekleşen karşılıklı bilgi alışverişi olarak tanımlanabilir. Aile ve arkisimaşlar tarafından gösterilen toplumsal takviyenin allostseri yük ölçümlerinde azalmayla ilişkilendirildiği gösterilmiştir (Seeman ve ark., 2002). Bu bulgular toplumsal takviyenin gerilim bozukluklarının tedavisinde kıymetli bir etken olduğunu göstermektedir.

Sonuç

Büyük ölçüde McEwen’ın (2007) incelemesinden yola çıkılarak ortaya konmuş bu çalışmisima beyindeki gerilim devresinin elementleri tanımlanmıştır. Bunun yanı sıra bu devreler ortasındaki bağ nörobiyolojik faktörler ışığında tartışılmıştır. Doğrusal bir neden-sonuç ilişkisindense gerilim cevabının etmenlerinin dinamik alakası özdenge (homoestatis) ve allostatis kavramları aracılığıyla açıklanmıştır. Bu açıklamisimaki en kıymetli nokta gerilim sisteminin istikrarının bedeni muhafazaya yönelik ortaya çıkan cevaplarla bile bozulabileceği ve bu türlü bir bozukluğun uykusuzluk üzere durumlarda giderek daha da artacağı literatürdeki kıymetli çalışmalar ışığında gösterilmiştir.

Bedenin özdenge sağlamaya yönelik cevapları allostatise sebep olarak beyinde yapısal ve işlevsel değişikliklere sebep olmaktisimır. Bu değişiklikler hafıza ve öğrenme üzere çeşitli bilişsel işlevler üzerinde yıkıcı tesire olmaktisimır. Bunun yanı sıra, uzun periyodik allostatis durumunun obezite ve hipertansiyonla olan bağı hem hayvan hem de insanlarda beklenen ömür müddetini azaltmaktisimır. Yapılan çalışmalarda TSSB yahut hudutta kişilik bozukluğuna sahip şahıslarda allostatis ölçümleri sağlıklı popülasyona nazaran kıymetli ölçüde fazlisimır. Emsal biçimde major depresyon ve gerilim cevaplarındaki dengesizlik ortasında da önemli bir bağ bulunmaktisimır. Bahsedilen bu ilgilerin büyük bir çoğunluğu da çocukluk çağı olumsuz yaşantılarının beyindeki gerilim mekanizmlarına olan olumsuz tesirlerinden kaynaklanmaktisimır.

Allostatis durumunun insan sıhhatine olumsuz tesirleri epeyce fazlisimır. Fbüyükt çağımızda bu yıkıcı tesirleri önleyici birçok tedavi sistemi bulunmaktisimır. Farmakolojik misimdeler, fizikî aktivite, terapi ve hayat stilinde olumlu değişiklikler gerilimin olumsuz tesirlerini engellemekte ve önemli ölçüde azaltmaktisimır.

Referanslar

İsimler N. E., Boyce T. W., Chesney M. A., Folkman S., & Syme L. (1993). Socioeconomic inequalities in health. JAMA, 269,3140–3145.

Ahima R. S., & Harlan R.E. (1990). Charting of type II glucocorticoid receptor like immunoreactivity in the rat central nervous system. Neuroscience, 39, 579–604.

Arlene J. R., Brown K., & Weaver M. T. (2010). Sleep Deprivation and Psychomotor Performance Among Night-Shift Nurses. Official Journal of the American Association of Occupational Health Nurses, 58, 147-154.

McEwen, B. S. (2007). Physiology and Neurobiology of Stress and İsimaptation: Central Role of the Brain. Physiological Reviews, 87, 873-904.

Sapolsky, R. M. (2017). Behave: The biology of humans at our best and worst. New York, New York : Penguin Press, 2017.

Brunson K. L., Kramar E., Lin B., Chen Y., Colgin L. L., Yanagihara TK, Lynch G., & Baram TZ (2005). Mechanisms of late-onset cognitive decline after early-life stress. Journal of Neuroscience, 25, 9328–9338.

Cavigelli S. A., & McClintock M.K. (2003). Fear of novelty in infant rats predicts isimult corticosterone dynamics and an early death. Proceedings of the National Acisimemy of Sciences 100, 16131–16136.

Davidson T.L., Kanoski S.E., Walls E.K., & Jarrard L.E. (2005). Memory inhibition and energy regulation. Physiological Behavior, 86, 731–746.

Drevets W. C., Price J. L., Simpson J. R., Todd R.D., Reich T., Vannier M & Raichle M. E. (1997). Subgenual prefrontal cortex abnormalities in mood disorders. Nature, 386: 824–827.

Duman R. S., & Monteggia L. M. (2006). A neurotrophic model for stress related mood disorders. Biological Psychiatry, 59, 1116–1127.

Felitti V. J., Anda R. F., Nordenberg D., Williamson D. F., Spitz A. M., Edwards V., Koss M. P., Marks J.S. (1998). Relationship of childhood abuse and household dysfunction to many of the leisiming causes of death in isimults. The isimverse childhood experiences (ACE) study. American Journal of Preventive Medicine, 14, 245–258.

Finfgeld-Connett D. (2005). Clarification of social support. Journal of Nursing Scholarship, 37, 4–9.

Fries E., Hesse J., Hellhammer J., & Hellhammer D.H. (2005). A new view on hypocortisolism. Psychoneuroendocrinology, 30, 1010–1016.

Gerlach J., & McEwen B. S. (1972). Rat brain binds isimrenal steroid hormone: risimioautography of hippocampus with corticosterone. Science, 175: 1133–1136, 1972.

Hairston I. S., Little M. T. M., Scanlon M. D., Barbüyükt M. T., Palmer T. D., Sapolsky R. M., & Heller H. C. (2005). Sleep restriction suppresses neurogenesis induced by hippocampus-dependent learning. Journal of Neurophysiology, 94, 4224–4233.

Herman J. P., & Cullinan W. E. (1997). Neurocircuitry of stress: central control of the hypothalamo-pituitary-isimrenocortical axis. Trends in Neuroscience,20: 78–84.

Kaufman J., & Charney D. S. (1999). Neurobiological correlates of child abuse. Biological Psychiatry, 45, 1235–1236.

Kirschbaum C., Prussner J. C., Stone A. A., Federenko I., Gaab J., Lintz D., Schommer N., & Hellhammer D.H. (1995). Persistent high cortisol responses to repeated psychological stress in a subpopulation of healthy men. Psychosomatic Medicine, 57, 468–474.

Kong J., Shepel P.N., Holden C.P., Mackiewicz M., Pack A.I., & Geiger J.D. (2002). Brain glycogen decreases with increased periods of wakefulness: implications for homeostatic drive to sleep. Journal of Neuroscience, 22, 5581–5587.

Pruessner J. C., Baldwin M. W., Dedovic K., Renwick R. M. N. K., Lord C., Meaney M., & Lupien S. (2005). Self-esteem, locus of control, hippocampal volume, cortisol regulation in young and old isimulthood. Neuroimage, 28, 815–826.

Leproult R., Copinschi G., Buxton O., & Van Cauter E. (1997). Sleep loss results in an elevation of cortisol levels the next evening. Sleep 20: 865–870.

Rajkowska G. (2000). Postmortem studies in mood disorders indicate altered numbers of neurons and glial cells. Biological Psychiatry, 48, 766–777.

Roman V., Van der Borght K., Leemburg S.A., Van der Zee E.A., & Meerlo P (2005). Sleep restriction by forced activity reduces hippocampal cell proliferation. Brain Research, 1065, 53–59.

Sapolsky R., Krey L., & McEwen B.S. (1986). The neuroendocrinology of stress and aging: the glucocorticoid cascisime hypothesis. Endocrine Reviews,7, 284–301.

Singh-Manoux A., Marmot M. G., & İsimler N.E. (2005). Does subjective social status predict health and change in health status better than objective status? Psychosomatic Medicine, 65, 855–861.

Seeman T.E., Singer B.H., Ryff C.D., Dienberg G., Levy-Storms L. (2002). Social relationships, gender, allostatic loisim across two age cohorts. Psychosomatic Medicine, 64, 395–406.

Sullivan R. M., Landers M., Yeaman B., & Wilson D.A. (2000). Good memories of bisim events in infancy. Nature, 407, 38–39.

Van Praag H., Shubert T., Zhao C., & Gage F. H. (2005). Exercise enhances learning and hippocampal neurogenesis in aged mice. Journal of Neuroscience, 25, 8680–8685.

Wender R., Brown A. M., Fern R., Swanson R.A., Farrell K., & Ransom B.R. (2004). Astrocytic glycogen influences axon function and survival during glucose deprivation in central white matter. Journal of Neuroscience, 20, 6804–6810.

Yau JLW, Noble J, Kenyon CJ, Hibberd C, Kotelevtsev Y, Mullins JJ, Seckl JR. Lack of tissue glucocorticoid reactivation in 11-hydroxysteroid dehydrogenase type 1 knockout mice ameliorates age-related learning impairments. Proc Natl Acisim Sci USA 98: 4716–4721, 2001.

ETİKETLER: , , , ,
Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.